7 maja 1945 roku należy do tych dat, które pozornie pozostają w cieniu wielkich rocznic. W powszechnej pamięci znacznie mocniej utrwaliły się 8 maja, obchodzony na Zachodzie jako Dzień Zwycięstwa w Europie oraz 9 maja, szczególnie ważny w tradycji sowieckiej i rosyjskiej. Tymczasem to właśnie 7 maja 1945 roku, wczesnym rankiem, w Reims we Francji, przedstawiciel niemieckiego Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji. Był to moment symbolicznego upadku III Rzeszy, choć droga do politycznego, prawnego zakończenia wojny okazała się bardziej skomplikowana.
Europa w ostatnich dniach wojny
Na początku maja 1945 roku wynik wojny w Europie był już przesądzony. III Rzesza, która jeszcze kilka lat wcześniej panowała nad ogromną częścią kontynentu, znalazła się w stanie całkowitego rozkładu militarnego, administracyjnego i moralnego. Armia Czerwona zdobyła Berlin, Adolf Hitler popełnił samobójstwo 30 kwietnia, a stolica Niemiec skapitulowała 2 maja. Na zachodzie wojska amerykańskie, brytyjskie, kanadyjskie i francuskie zajmowały kolejne obszary Niemiec. Wehrmacht był rozbity, komunikacja między oddziałami rwała się, a tysiące żołnierzy niemieckich próbowało przedostać się na zachód, by uniknąć niewoli sowieckiej.
Po śmierci Hitlera władzę przejął admirał Karl Dönitz, wyznaczony przez Führera na jego następcę. Nie była to już jednak realna władza nad państwem, lecz raczej desperacka próba zarządzania końcową fazą klęski. Dönitz i jego otoczenie chcieli przede wszystkim opóźnić pełną kapitulację na froncie wschodnim, aby umożliwić jak największej liczbie niemieckich żołnierzy i cywilów ucieczkę na zachód. Alianci zachodni, a zwłaszcza generał Dwight D. Eisenhower, nie zamierzali jednak godzić się na selektywną kapitulację. Niemcy mieli poddać się bezwarunkowo wszystkim aliantom — zarówno na Zachodzie, jak i wobec Związku Sowieckiego. Akt kapitulacji podpisano 7 maja 1945 roku w kwaterze Eisenhowera w Reims i że był to dokument bezwarunkowego poddania niemieckich sił zbrojnych.
Reims — szkolny budynek, w którym kończyła się wojna
Miejscem podpisania kapitulacji było Reims, miasto w północno-wschodniej Francji. W czasie wojny znajdowała się tam kwatera główna Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych, czyli SHAEF. Nie była to monumentalna sala pałacowa ani przestrzeń zaprojektowana dla wielkich ceremonii państwowych. Akt podpisano w budynku szkolnym, przekształconym na potrzeby alianckiego dowództwa. Dziś miejsce to funkcjonuje jako muzeum kapitulacji.
Wczesnym rankiem 7 maja 1945 roku w sali operacyjnej zasiedli przedstawiciele zwycięskich mocarstw oraz delegacja niemiecka. Po stronie niemieckiej najważniejszą osobą był generał Alfred Jodl, szef sztabu operacyjnego Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu. Działał on z upoważnienia admirała Dönitza. Po stronie aliantów zachodnich dokument podpisał generał Walter Bedell Smith, szef sztabu Eisenhowera. Związek Sowiecki reprezentował generał Iwan Susłoparow, a Francję jako świadek generał François Sevez. Akt podpisano o godzinie 2:41 czasu lokalnego 7 maja 1945 roku w tymczasowej sali wojennej SHAEF w Reims.
Sam Eisenhower nie zasiadł przy stole podpisania. Było to celowe. Nie chciał nadawać niemieckiej delegacji zbyt wysokiej rangi politycznej ani tworzyć wrażenia negocjacji równych stron. Kapitulacja miała być aktem jednostronnego uznania klęski przez Niemcy, a nie traktatem pokojowym zawieranym między równorzędnymi państwami. Jodl podpisał dokument, który nakazywał wszystkim niemieckim siłom zbrojnym zaprzestanie działań wojennych. Kapitulacja miała wejść w życie 8 maja 1945 roku o godzinie 23:01 czasu środkowoeuropejskiego.
Dlaczego to nie 7 maja obchodzimy koniec wojny w Europie?
To pytanie pojawia się często i jest zasadne. Skoro Niemcy podpisały kapitulację 7 maja, dlaczego na Zachodzie Dzień Zwycięstwa w Europie przypada 8 maja, a w Rosji 9 maja?
Odpowiedź tkwi w różnicy między momentem podpisania dokumentu a momentem wejścia kapitulacji w życie. Akt z Reims został podpisany nad ranem 7 maja, ale jego postanowienia miały obowiązywać od późnego wieczora 8 maja. W tym czasie niemieckie dowództwo miało przekazać rozkazy podległym jednostkom, także tym rozproszonym jeszcze w Norwegii, Czechach, Austrii, Danii, Holandii czy na froncie wschodnim.
Drugi powód był polityczny. Józef Stalin nie był zadowolony, że pierwszy akt kapitulacji podpisano w Reims, w kwaterze zachodnich aliantów, a nie w zdobytym Berlinie, który w sowieckiej narracji miał stać się centralnym symbolem zwycięstwa nad nazizmem. Ponadto przedstawiciel ZSRR w Reims, generał Susłoparow, nie miał pełnej, jednoznacznej autoryzacji z Moskwy w chwili podpisywania dokumentu. Dlatego zdecydowano się na powtórzenie ceremonii w Berlinie-Karlshorst.
W Berlinie dokument podpisano późnym wieczorem 8 maja według czasu środkowoeuropejskiego. W Moskwie była już jednak noc z 8 na 9 maja. Stąd w tradycji sowieckiej, a później rosyjskiej, utrwaliła się data 9 maja jako Dzień Zwycięstwa. W rezultacie mamy trzy daty odnoszące się do tego samego procesu: 7 maja — podpisanie kapitulacji w Reims; 8 maja — wejście kapitulacji w życie i zachodnie obchody VE Day; 9 maja — sowiecka i rosyjska data zwycięstwa wynikająca z różnicy czasu oraz politycznej rangi ceremonii berlińskiej.
