Historianaprawde.pl

Policja kolejowa – od strażników torów do Służby Ochrony Kolei

Szacowany czas czytania: ...

Dworzec po zmroku. Na peronie ostatni pasażerowie czekają na pociąg, na bocznicy stoją wagony towarowe, a kilka kilometrów dalej tory przecinają odludny las. Kolej od początku swojego istnienia była przestrzenią szczególną. Przewoziła ludzi, pieniądze, pocztę, towary, broń i zaopatrzenie. Nic dziwnego, że równie szybko jak kolejarze pojawili się ludzie próbujący kolej okradać, niszczyć albo wykorzystywać do przestępstw. Potrzebni byli więc strażnicy. W Polsce ich tradycje mają już ponad sto lat.

Historia dzisiejszej Straży Ochrony Kolei rozpoczęła się niemal równocześnie z odradzaniem się niepodległego państwa. 18 listopada 1918 roku, zaledwie tydzień po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Ministerstwo Kolei Żelaznych na wniosek Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej powołało Straż Kolejową. Na jej czele stanął Emil Rauer.
Zadanie nie należało do łatwych. Kolej była wówczas jednym z najważniejszych elementów funkcjonowania państwa, ale odziedziczona po trzech zaborcach sieć wymagała nie tylko połączenia organizacyjnego. Trzeba było chronić dworce, magazyny, mosty, tory i transporty przed kradzieżami, sabotażem i zwykłym bandytyzmem.
Pierwsza instrukcja Straży Kolejowej z lutego 1919 roku nakazywała jej chronić majątek kolejowy, przestrzegać wykonywania przepisów oraz dbać o bezpieczeństwo podróżnych. Organizację stworzono według wzorów wojskowych. Wkrótce sytuacja polityczna spowodowała, że strażnicy stali się właściwie żołnierzami.
W kwietniu 1919 roku Straż Kolejową podporządkowano na czas wojny Ministerstwu Spraw Wojskowych i przekształcono w Wojskową Straż Kolejową. Jej ludzie pilnowali mostów, tuneli i wiaduktów, chronili urządzenia sygnalizacyjne, składy paliwa i transporty wojskowe, a także patrolowali linie kolejowe.
Były to zadania o znaczeniu strategicznym. Uszkodzenie jednego mostu mogło zatrzymać transport żołnierzy, amunicji albo żywności na wiele godzin. Kolejarz i strażnik kolejowy znajdowali się więc na zapleczu frontu, ale wykonywana przez nich praca mogła wpływać na sytuację setki kilometrów dalej.
Eksperyment z samodzielną formacją nie trwał długo. W lutym 1920 roku Wojskową Straż Kolejową rozwiązano, a jej obowiązki związane z porządkiem przejęła Policja Państwowa. W praktyce rozwiązanie okazało się problematyczne. Sieć kolejowa była ogromna, a funkcjonariusze Policji musieli jednocześnie wykonywać wiele innych zadań. Kradzieże przesyłek i elementów infrastruktury, napady na podróżnych czy układanie przeszkód na torach pozostawały poważnym zagrożeniem.
Do koncepcji wyspecjalizowanej ochrony powrócono w latach trzydziestych. Na podstawie przepisów dotyczących ochrony porządku na kolejach w 1935 roku rozpoczęła działalność Straż Ochrony Kolei. Funkcjonariusze otrzymali szerokie jak na owe czasy kompetencje. Mogli legitymować i zatrzymywać osoby naruszające przepisy, doprowadzać je do Policji Państwowej, nakładać kary, a także nosić i w określonych sytuacjach używać broni.

Funkcjonariusz SOK na stacji Lublin Główny. Źr. Zespół Prasowy Komendy Głównej Straży Ochrony Kolei – https://kgsok.pl/

Rozwój formacji przerwała wojna. Kiedy w 1944 i 1945 roku przez ziemie polskie przesuwał się front, kolej ponownie stała się jednym z kluczowych elementów funkcjonowania państwa. Odbudowywano mosty i tory, uruchamiano dworce, organizowano transporty wojskowe i zaopatrzeniowe. Jednocześnie szerzyły się kradzieże i szabrownictwo. W takich warunkach zaczęto odtwarzać struktury ochrony kolei.
Już w pierwszych miesiącach 1945 roku powstawały komendy okręgowe SOK, między innymi w Katowicach, Poznaniu i Bydgoszczy, a następnie w Krakowie, Szczecinie i Wrocławiu. Funkcjonariusze chronili transporty wojskowe i zaopatrzeniowe, zabezpieczali mienie kolejowe oraz zwalczali przestępczość.
Bywało, że ich służba miała niewiele wspólnego ze spokojnym patrolowaniem peronu. W południowo-wschodniej Polsce SOK zabezpieczała linie przebiegające przez szczególnie niebezpieczne tereny. Formacja dysponowała nawet czterema pociągami pancernymi. Patrolowały one między innymi szlaki w rejonie Zagórza, Sanoka, Krosna i Rawy Ruskiej.
Skala powojennej służby była ogromna. Pod koniec lat czterdziestych w strukturach ochrony kolei pracowało ponad 40 tysięcy osób. Wraz ze stabilizowaniem sytuacji ich liczba stopniowo malała, zmieniała się również organizacja formacji.
W 1955 roku część dotychczasowych obowiązków przejęła nowo utworzona Kolejowa Milicja Obywatelska, natomiast ochroną mienia zajmowała się Straż Kolejowa. W 1960 roku ustawa o kolejach stworzyła podstawę do ponownego powołania Służby Ochrony Kolei.
Dla wielu pasażerów właśnie funkcjonariusz SOK stał się przez następne dziesięciolecia jednym z charakterystycznych ludzi spotykanych na dworcu. Pilnował składów towarowych, magazynów i bocznic, patrolował perony i szlaki, interweniował w pociągach. Do pracy wykorzystywano również psy służbowe.
Szczególnie trudne okazały się lata osiemdziesiąte. Kryzys gospodarczy przyniósł wzrost kradzieży towarów przewożonych koleją, dewastacji wagonów i urządzeń sterowania ruchem. Problemem były również zakłócenia porządku w pociągach. W 1982 roku utworzono specjalne oddziały operacyjne SOK. Patrolowały najbardziej zagrożone miejsca i konwojowały szczególnie cenne transporty towarowe.
Po zmianach ustrojowych formacja kolejny raz musiała dostosować się do nowych realiów. Ustawa o transporcie kolejowym z 1997 roku przywróciła nazwę Straż Ochrony Kolei.

 

Przedruk za: Wolna Droga. Dwutygodnik Krajowej Sekcji Kolejarzy NSZZ

Przejdź do treści